فراغتى براى آن ندارند . ولى اين به مسئلهء زيربنا و روبنا مربوط نيست . - . . . مىگويد : « اختلافات مذهبى وقتى شروع شد كه اسراى آلمانى به هوش آمدند و پولى كه از جيب رعايايشان به صندوق واتيكان مىرفت به جيب خود ريختند . » همچنين مىگويد پديد آمدن فرقهء پروتستان در مذهب پروتستان علت اقتصادى داشته و هيچ منشأ فكرى - كه مثلًا يك طبقهء روشنفكر پيدا شوند كه بفهمند برخى امور خرافات و اشتباه است - نداشته ، بلكه مىخواستند آن هديه‌ها و باجهايى كه به جيب واتيكان مىرفته به طرف خودشان بيايد . استاد : آن دو مقاله‌اى كه آقاى حميد عنايت در سه چهار سال پيش در مجلهء نگين نوشتند كه خلاصه‌اى بود از يك كتاب ، دو مقالهء خيلى حسابى بود و ظاهراً بعد همان دو مقاله در كتاب جهانى از خود بيگانه چاپ شد . آن كتاب ظاهراً از دانشمند معروف ، ماكس و بر است كه او نظريه‌اش درست عكس نظريهء ماركس است و مىخواهد بگويد كه هميشه يا خيلى اوقات عوامل معنوى به وجود آورندهء عوامل اقتصادى بوده‌اند نه برعكس ، و مثال مىزند به انقلاب پروتستان و اينكه اصلًا سرنوشت اروپا را اين انقلاب عوض كرد و خود انقلاب پروتستان را معلول برخوردهايى مىداند كه دنياى مسيحيت با مشرق زمين پيدا كرد ، يعنى عكس اين چيزى كه ويل دورانت اظهارنظر مىكند . خيلى مقالهء خوب و عالمانه‌اى است . - . . . مىگويد : « افراد ممكن است براى انگيزه‌هاى غير اقتصادى كار كنند مثلًا خود را براى فرزندانشان يا دوستانشان و يا خدايانشان فدا كنند ، اما اين قهرمانيها و حماقتهاى پراكنده در تعيين سقوط و يا اعتلاى اقوام اهميتى ندارد . » استاد : بنابراين اگر كسى براى فرزندش فداكارى كند حماقت است ، و به طريق اولى اگر براى بيگانه فداكارى كند حماقت است . پس به‌طور كلى فداكاريها حماقت است . فداكارى كه نمىتواند علل اقتصادى داشته باشد ؛ يعنى شخص فداكارى كند كه بعد به يك هدف اقتصادى برسد ؟ ! اين‌طور كه نيست . طبق اين منطق هركس كه فداكارى مىكند حماقت مىكند . - الآن خودشان در آنگولا دارند حماقت مىكنند . استاد : بله . البته مىگويد از نظر رؤسا همين‌طور هم هست . آن رؤسا يك عده احمق را به كار